Duurzaamheidsdoelstellingen en de uitvaart: moet het anders?

14 december 2018 09:13

Dat het klimaat verandert onder de invloed van menselijk gedrag is al lang geen fakenieuws meer. Dat het betekent dat we intensiever moeten nadenken en handelen over hoe we anders omgaan met moeder aarde is vanuit diep ingeslepen gedragspatronen en culturele waarden niet vanzelfsprekend. Ook traditionele begrafenisrituelen zullen we meer tegen het licht moeten houden als het gaat om een duurzamer en minder belastend gedragspatroon. Wat betekent de nieuwe duurzaamheidsdoelstelling eigenlijk voor de uitvaartbranche? Sluiten eeuwenoude rituelen nog wel aan op toepassing van moderne technieken die zich aandienen?

Techniek is ratio die meestal botst met emotie

De voortschrijdende techniek biedt steeds meer mogelijkheden om met een kleinere energie- en ruimtebelasting een uitvaart te organiseren. Denk aan resomeren, waarbij de overledene wordt opgelost in een vloeistof om nog maar te zwijgen van het vriesdrogen van stoffelijke resten. Minder milieubelasting, minder ruimtegebruik en de mogelijkheid van bijvoorbeeld een deelkist die een aantal keren hergebruikt wordt. Maar techniek is gebaseerd op ratio en zal in aanvang al gauw botsen met de emotionele beleving die uitvaarten in hoofdzaak zijn. De mens is doorgaans conservatief, zeker daar waar het gaat om rituelen.

De uitvaartbranche is innovatiever geworden

Met de toenemende individualisering is ook de uitvaartbranche innovatiever geworden in het leveren van maatwerk. Wie een bezoekje brengt aan de uitvaartbeurs ziet tal van producten en mogelijkheden om de uitvaart te personaliseren. Voor elk budget wat wils. Van de rijkelijk gebeeldhouwde Kaiser Wilhelm kist tot de minimalistische kartonnen of mdf variant om zelf te beschilderen. Maar in feite zijn het allemaal varianten op een uitvaart waarbij de keuze beperkt wordt tot twee varianten: de begrafenis of de crematie. In termen van duurzaamheid worden deze beide varianten steeds kritischer tegen het licht gehouden in het kader van milieubelasting van de aarde. De voortschrijdende techniek laat zien dat een uitvaart ook minder belastend kan zijn voor het milieu. Het eerder genoemde  Resomeren en cryomeren zijn technieken die momenteel onderzocht worden op de mogelijkheden van toepassing in de toekomst. Voor toepassing ervan zal de wet op de lijkbezorging moeten worden aangepast. Daartoe worden op dit moment initiatieven ontplooid vanuit de uitvaartbranche.

We associëren de dood niet met geavanceerde machines

Het toepassen van moderne technieken zal waarschijnlijk niet zonder slag of stoot gaan. Vaak eeuwenoude rituelen worden van generatie op generatie over gedragen en vormen ons referentiekader bij een uitvaart. Beelden en verwachtingen zullen niet als vanzelfsprekend mee veranderen met een duurzamere benadering van uitvaarten door de toepassing van geavanceerde technieken. Cremeren, nu een vanzelfsprekende keuzemogelijkheid, heeft ook langzaam zijn intrede gedaan in onze westerse cultuur. Zoals iedere verandering in een samenleving zullen er ongetwijfeld zogenaamde early adopters, geïnteresseerd in innovatie of zeer begaan met het thema duurzaamheid, geïnteresseerd  zijn in deze vormen van het laten vergaan van het lichaam. Maar in cultureel historisch perspectief sluiten duizenden jaren mensheid van de jager verzamelaar tot de moderne mens dichter aan op de vijf traditionele elementen vuur, aarde, hout, water en metaal als het gaat over onze associaties bij de dood, dan een gevanceerde machine die ons doet oplossen tot een poeder.

Wordt een deelkist vanzelfsprekend?

Dat betekent dat dergelijke nieuwe vormen van ook een bezinning vraagt op hoe wij rituelen een nieuwe inhoud en betekenis kunnen geven. Gaat een deelkist heel vanzelfsprekend worden bij een uitvaart omdat die kisten alleen nog gebruikt worden in het afscheidsritueel bij een moderne variant. Die gedachte zal veel mensen op voorhand afschrikken. Bij cryomeren of vriesdrogen blijft een poeder over van het lichaam dat in een kleine kist in een jaar tijd tot compost kan zijn vergaan en zo bijvoorbeeld de voedingsbron vormt voor een jonge boom. Die nieuwe vorm verdient een mooi symbolisch ritueel waarin de kringloop van het leven tot uitdrukking kan worden gebracht. Bij resomeren zullen nabestaanden het waarschijnlijk niet op prijs stellen dat het vocht dat overblijft van het oplossingsproces rechtstreeks op het riool geloosd worden. Het is een associatie die in termen van ratio misschien uit te leggen valt, maar die in de beleving en beelden, de betekenis van een herinnering aan een dierbare misschien weinig recht zal doen.

Een duurzame uitvaart vraagt om nieuwe rituelen

Net als met alle nieuwe innovaties zal er daarom ook nagedacht moeten worden hoe deze nieuwe vormen te implementeren in het aanbod van uitvaartondernemers. De dood met daarbij aangepaste rituelen in en voor een duurzamere wereld, vormen een mooie uitdaging om tot nieuwe rituelen te komen. Dat vraagt om creativiteit en inlevingsvermogen, maar waarschijnlijk ook om betrokkenheid van vertegenwoordigers van verschillende levensbeschouwelijke stromingen die daar actief in meedenken. Ratio en moderne technische toepassingen bij de uitvaart dienen zich onontkoombaar aan. De uitdaging is om de toepassing ervan hand in hand te laten gaan met rituelen die nabestaanden troost bieden.

Terug naar overzicht