Dodenherdenking: tussen goed en fout zitten soms wel vijftig tinten grijs

4 mei 2013 16:31

Veel ophef deze week over het voornemen in Vorden om tijdens de dodenherdenking ook de begraven Duitse soldaten op het kerkhof te betrekken bij de officiële dodenherdenking. In een gebaar – of poging van verzoening, volgens lokale organisatoren.

Net als vorig jaar is besloten omdat uiteindelijk niet te doen tijdens de officiële herdenking. Tegenstanders van dit voornemen zouden de herdenking kunnen verstoren. De herdenking zou kunnen ontaarden in een demonstratie in plaats van een moment van ingetogenheid en herdenken.
Een verstandige keuze van het plaatselijke comité dat echter toch ook bij hen zal schuren, want de intenties waren er op gericht om de dodenherdenking een nieuwe invulling te geven die de tand des tijds zou kunnen doorstaan.
Wellicht te vroeg. In de moderne geschiedenis van Nederland blijft de Tweede Wereldoorlog het ijkpunt. De generatie die deze heeft meegemaakt wordt weliswaar met het verstrijken van de tijd telkens kleiner, maar er is gewoon nog te veel verdriet en te weinig ruimte, om werkelijk na te willen denken of mee te willen werken, aan zo’n nieuwe invulling. Daarvoor was het aangedane leed tijdens de oorlog te ingrijpend. Ook jongere generaties, de nazaten van de slachtoffers, kunnen nog steeds worstelen met de gevolgen van die oorlog die hun familie en omgeving is aangedaan. In sommige natuurgodsdiensten wordt gesteld dat je leven tot wel zeven generaties na je dood invloed op je nazaten heeft. En de psychologie kent bijvoorbeeld tweede generatie oorlogslachtoffers. Een oorlog is niet afgelopen met een rationele datum waarop een vredesverdrag is ondertekend. Emoties woekeren voort.

Het nationale comité voor vier en vijf mei vindt de keuze van Vorden verstandig. Het gaat op vier mei vooral om de slachtoffers en niet om de daders.
Maar ook die stellingname is voor sommigen discutabel. Met de afstand en de verwerking van de geschiedenis kunnen we onze beelden steeds meer nuanceren en de daden van mensen in perspectief plaatsen: tussen goed of fout zitten soms wel vijftig tinten grijs.
Soms blijkt bij een reconstructie van de geschiedenis dat de omstandigheden een grote rol hebben gespeeld of je aan de goede of de slechte kant van de streep hebt gestaan.

Analyse en reflectie

De deze week overleden oud hoofdredacteur van NRC en columnist  Heldring kon het menselijk gedrag haarfijn analyseren en in perspectief plaatsen: ‘De mens’ is in zijn handelen altijd in staat tot een Auschwitz en daarom ook niet te vertrouwen. De Joodse filosofe Hannah Arhendt was omstreden met haar analyses over de werking van totale regimes. “Auschwitz” als een ambtelijk-technologisch voltrokken genocide: het kwaad werd bedreven omwille van zichzelf. In dat licht was Eichmann in de eerste plaats een kantoorklerk in een systeem die zijn werk kritiek- en emotieloos uitvoerde. De keten van ontmenselijking de bureaucratisering en de categorisering van de mens was de angstaanjagende drager voor het onmenselijke leed dat velen werd aangedaan.
Heldring vertrouwde de mens niet en keek scherpzinnig naar de context die mensen onmenselijk kan maken. Die reflectie zou ook moeten gelden voor de Deutsche Kommunistische Partei (DKP) die in Vorden wil(de) controleren of via een omweggetje toch niet de Duitse soldaten op het kerkhof bij de dodenherdenking betrokken worden. In de tweede wereldoorlog behoorden de Russen bij de geallieerden die het kwaad van het fascisme bestreden. Wie de boeken over de Russische Goelag gelezen heeft, en weet hoeveel miljoenen slachtoffers dat totalitaire regiem heeft gemaakt, zou als nazaten bescheidener en genuanceerder mogen zijn in de veroordeling van initiatieven zoals in Vorden. Wie de analyses van Heldring daarin betrekt, weet dat tussen de goede of de foute kant nooit een kaarsrechte lijn streep loopt.
Met met die discussie is de rouw en de wens om te gedenken van de slachtoffers echter niet weg te nuanceren. Verzoening, contemplatie, is iets dat wellicht in de toekomst plaats zal kunnen vinden.

Vorden zet ons aan het denken
Het initiatief in Vorden is interessant – ook al besloot men alsnog de officiële herdenking te beperken tot de slachtoffers. Het proces zet ons weer aan het denken: over hoe we willen en kunnen herdenken, waar we zelf staan, hoe we zelf zouden handelen in omstandigheden waarin we gedwongen worden een keuze te maken tussen goed of fout.
Het Nationale comité voor vier en vijf mei probeert met name op vijf mei het stilstaan bij het begrip vrijheid via nieuwe invalshoeken invulling te geven. Voor 2013 was het thema ‘vrijheid spreek je af’ Zij wil met die andere invulling jongere generaties bereiken.
Voor de dodenherdenking is dat nog te vroeg. Meer afstand is nodig.
Toch zijn ook jongere generaties bezig met die keuzes.

Jongere generaties
Vorig jaar schreef vijftienjarige Auke Siebe Dirk een diep doorleefd gedicht dat uiteindelijk niet tijdens de Nationale dodenherdenking mocht worden voorgelezen. Het ging over de foute keuze van zijn oudoom in de oorlog. Indrukwekkend hoe hij probeert het besluit van een oudoom, die hij nooit heeft gekend in perspectief te plaatsen. Hij maakt van zijn oudoom geen slachtoffer. Hij verplaatst zich in het gedicht in de moeder, die is verscheurd door oorlog. Elf kinderen, vier zonen in het verzet en een vechtend aan het oostfront. Alle elf had ze even lief. Moeten we haar bestempelen als slachtoffer of dader?
Daarom hier het gedicht van Auke Siebe Dirk. Het schuurt en zet ons aan het denken. Het geeft ook hoop voor de toekomst. Over generaties met hem en na hem, om na te denken hoe we de dodenherdenking in de toekomst levend en in het brede perspectief van de geschiedenis kunnen plaatsen zonder de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog te kort te willen doen.

Foute Keuze (geschreven voor dodenherdenking 4 mei 2012)

Mijn naam is Auke Siebe Dirk
Ik ben vernoemd naar mijn oudoom Dirk Siebe
Een jongen die een verkeerde keuze heeft gemaakt
Koos voor een verkeerd leger
Met verkeerde idealen
Vluchtte voor de armoede
Hoopte op een beter leven
Geen weg meer terug
Als een keuze is gemaakt
Alleen een weg vooruit
Die hij niet ontlopen kan
Vechtend tegen Russen
Angst om zelf dood te gaan
Denkend aan thuis
Waar Dirk z’n toekomst nog beginnen moet
Zijn moeder is verscheurd door de oorlog
Mama van elf kinderen, waarvan vier in het verzet zitten
En een vechtend aan het oostfront
Alle elf had ze even lief
Dirk Siebe kwam nooit meer thuis
Mijn naam is Auke Siebe Dirk
Ik ben vernoemd naar Dirk Siebe
Omdat ook Dirk Siebe niet vergeten mag worden.
Auke (15)

Terug naar overzicht